YAŞAMA HAKKI VE ÖLÜMÜN HUKUKU: İNTİHAR, ÖTANAZİ VEYA SADECE BİR "SON"
İnsanoğlu yüzyıllardır onurlu bir yaşamın, özgürlüğün ve adaletin peşinde koştu. Ancak modern dünyanın getirdiği yeni etik, tıbbi ve hukuki çıkmazlar, bizi bambaşka ve bir o kadar da sarsıcı bir sorunun eşiğine getirdi: Yaşamak bir hak ise, ölmek de bu hakkın bir parçası olabilir mi? Veya bir insanı hayattan koparan o trajik sonların arkasındaki gerçek hukuki ve toplumsal sınır nedir?
Geçtiğimiz günlerde Afyonkarahisar Vali Yardımcısı ve İl Özel İdaresi Genel Sekreteri İhsan Ayrancı’nın bir termal tesisin otoparkında, kendi aracında silahla vurulmuş halde bulunması ve ardından yaşamını yitirmesi, tüm ülkeyi derin bir şoka uğrattı. Resmi makamlarca olayın "kendi beylik tabancasıyla intihar" ihtimali üzerinde durulması ve cenaze töreninde Afyonkarahisar Valisi Naci Aktaş'ın "Kırgınım, kızgınım, şok içerisindeyim" sözleri, bu tür trajedilerin en yüksek devlet kademelerinde bile ne denli ağır yaralar açtığını gösterdi. Bu ölüm, sadece bir bürokratın vedası değil; beraberinde getirdiği belirsizlikler, iddialar ve şüphelerle vali yardımcısının arkasında devasa sorular bıraktığı karanlık bir sürece dönüştü.
Tam da bu noktada, acılı baba Adem Ayrancı’nın tabut başındaki feryadı hukukun ve toplumsal algının en hassas damarına dokundu: "Benim evladım imanı bütün bir insandı. Kim demiş benim oğluma intihar etti diye?" Babanın bu isyanı ve ardında kalan soru işaretleri, ceza hukukunun mutlak soğukluğu ile insan ruhunun, inancının ve toplumsal gerçeklerin ölüm karşısındaki o büyük çatışmasını gözler önüne seriyor.
Ceza Hukukunun Sınırları: İntihar Bir Hak mıdır?
Peki Türk hukuk sisteminin bu sarsıcı tabloya bakışı nasıldır? Hukukun yanıtı oldukça nettir: Kişinin kendi yaşamına son vermesi veya buna teşebbüs etmesi suç değildir. Hukuk, kendi canına kasteden bir insanı cezalandırmaz; çünkü ceza hukukunun temel amacı toplumsal düzeni korumak ve bireyi ıslah etmektir. Ölümü seçen ya da buna yeltenen bir insan için cezanın hiçbir anlamı yoktur.
Ancak hukuk, sınırlarını korumakta kararlıdır. Kendini öldürmek suç olmasa da, bir başkasını bu karanlığa itmek en ağır suçlardan biridir. TCK’nın 84. maddesinde düzenlenen "İntihara Yönlendirme Suçu", bir başkasını intihara azmettiren, teşvik eden veya ona yardım eden kişilere 2 yıldan 5 yıla kadar hapis cezası öngörür. Eğer bu yönlendirme, Vali Yardımcısı Ayrancı olayında kamuoyunu meşgul eden şüpheler ve soruşturulan iddialardaki gibi ölümle sonuçlanırsa, ceza 10 yıla kadar yükselir. Hukuk burada bireye adeta şunu der: "Kendi hayatın üzerindeki tasarrufun trajik bir seçimdir ve buna karışmam; ancak bir başkasının hayatını sonlandırma kararına ortak olamazsın, yardım edemezsin."
Şefkat mi, Cinayet mi? Ötanazi Çıkmazı
Tartışmanın en gri ve can yakıcı noktası ise şüphesiz ötanazidir. Kendi canına kıyma trajedisinden veya arkasında soru işaretleri bırakan şüpheli ölümlerden farklı olarak; dayanılmaz acılar çeken, tıbben iyileşmesi imkansız olan bir hastanın, kendi özgür iradesiyle hayatına son verilmesini istemesi bir "hak" mıdır, yoksa bir "cinayet" mi?
Türkiye’de bu sorunun cevabı hiçbir açık kapı bırakmayacak şekilde verilmiştir: Ötanazi kesinlikle yasal değildir. TCK’da ötanazi adıyla özel bir madde bulunmasa da, bir hekimin veya yakınının, hastanın acılarını dindirmek amacıyla dahi olsa yaşamına son verilmesi "Kasten Öldürme Suçu" (TCK m. 81) kapsamında değerlendirilir ve cezası müebbet hapistir. Hatta Hasta Hakları Yönetmeliği’nin 13. maddesi, "Kendisinin veya bir başkasının talebi olsa dâhil, kimsenin hayatına son verilemez" diyerek hastanın rızasının dahi bu suçu ortadan kaldırmayacağını açıkça ilan eder. Türk hukuku açısından ötanazi, gerekçesi ne olursa olsun tıbbi bir müdahale değil, kasten insan öldürmektir.
Dünyanın Bölündüğü Çizgi: "Onurlu Ölüm"
Bizim hukukumuzda mutlak bir yasakla örülen bu duvar, dünyanın pek çok yerinde hızla yıkılıyor. Bugün dünya genelinde yaklaşık 400 milyon insan, ötanazinin veya hekim destekli intiharın yasal olduğu ülkelerde yaşıyor.
Avrupa’nın göbeğinde, Hollanda ve Belçika 2002 yılından bu yana aktif ötanaziyi (hekimin ölümcül enjeksiyonu bizzat yapmasını) yasal bir prosedür olarak uyguluyor. İspanya ve Kanada gibi ülkeler bu kervana katılırken, Fransa Ulusal Meclisi de dayanılmaz acılar çeken terminal hastalar için "destekli ölüm" yasasını kabul etti. İsviçre ise dünyada eşine az rastlanır bir modelle, "bencilce bir amaç gütmemek" kaydıyla hekim destekli intihara izin veriyor.
Bu ülkeler ölümü bir "hak", acısız ve onurlu bir şekilde hayata veda etmeyi ise bireysel özerkliğin en üst seviyesi olarak görüyor. Karşı tarafta ise Türkiye, İngiltere, İtalya ve İslam ile Hristiyanlık inancının yoğun olduğu pek çok coğrafya yer alıyor. Bu cephe için ise yaşam, insan iradesinin ötesinde "kutsal" bir emanettir ve hiçbir dünyevi acı ya da dünyevi bunalım, bir insanın hayatına son verilmesini meşrulaştıramaz.
Son Söz: Yaşamın Kutsallığı mı, Bireyin Özgürlüğü mü?
Hukuk, toplumsal ahlakın ve değerlerin somutlaşmış halidir. Türkiye’nin ötanaziye karşı takındığı katı tutum ya da intiharı anlamsız kılmamak adına arkasındaki itici güçleri (azmettirme/yardım) cezalandırma kararlılığı, kültürel ve inançsal olarak yaşamın kutsallığına verilen değerin bir yansımasıdır.
Vali Yardımcısı İhsan Ayrancı’nın ölümüyle ilgili adli ve idari soruşturma hala titizlikle sürdürülüyor; olayın perde arkasında bir yönlendirme, bir baskı, bir tehdit ya da tamamen farklı bir trajedinin olup olmadığını zaman gösterecek. Baba Adem Ayrancı’nın "Benim oğlum intihar etmedi" feryadının nedensiz olmadığına dair şüphe , Valilik önündeki törene katılanlar arasında İhsan Ayrancı'nın eşi Sevgi Ayrancı ile çocuklarının neden bulunmadığına , dair arkasında derin soru işaretleri bırakan bu ölüm bizlere şu gerçeği hatırlatıyor: İster tıbbi bir yatakta acılar içinde ötanazi hakkı arayan bir hasta olsun, isterse hayatının baharında karanlığa ve belirsizliğe sürüklenen bir bürokrat... İnsanlığın yaşamı koruma refleksi ile ölümün soğuk ve gizemli gerçekliği arasındaki o ince çizgi, hem ceza yasalarını hem de vicdanımızı sonsuza dek zorlamaya devam edecek.