Rakamların Anlatamadığını Bazen Bir Dolmuş Şoförü Anlatır

ESNAFIN GÖZÜNDEN EKONOMİ

Rakamların Anlatamadığını Bazen Bir Dolmuş Şoförü Anlatır

Ekonomiyi yorumlamak için ekonomist olmaya gerek yoktur. Bazen ekonominin etkilerini hissetmek, en karmaşık iktisadi kavramları bilmekten daha anlamlıdır. İnsanlar enflasyonun teknik tanımını, para politikasının işleyişini ya da satın alma gücü paritesini bilmiyor olabilirler. Ancak ceplerindeki paranın ne kadar hızlı tükendiğini, dün alabildiklerini bugün neden alamadıklarını çok iyi bilirler.

Bana göre ekonomi yalnızca istatistiklerden ibaret değildir. TÜİK'in açıkladığı veriler ekonomik gelişmeleri sayısal olarak ortaya koyarken, sokaktaki vatandaş bu verilerin günlük hayatındaki karşılığını yaşar. Elbette istatistikler önemlidir ancak rakamlarla insanların hissettiği ekonomik gerçeklik her zaman örtüşmeyebilir.

Geçtiğimiz günlerde bir dolmuş şoförüyle sohbet etme fırsatım oldu. Sohbetimiz, uzattığım paranın kırışıklığıyla başladı. Yaklaşık ellili yaşlarında olan şoför, paraya bakarak şöyle dedi:

“Eskiden paranın kıymetini bilirdik. Şimdi paranın alım gücü azaldıkça biz de ona değer vermiyoruz.”

Aslında bu cümle, uzun uzun anlatılabilecek bir ekonomik dönüşümün özetiydi. Para yalnızca bir değişim aracı değil, aynı zamanda değer saklama aracıdır. Ancak yüksek enflasyon dönemlerinde satın alma gücünü kaybettikçe bu işlevi de zayıflar. Şoför konuşmasına devam etti:

“Eskiden enflasyon vardı, sıkıntı yaşadığımızı biliyorduk. Şimdi yine sıkıntı yaşıyoruz ama yokmuş gibi davranıyoruz. Biz bundan sonra kuru ekmek de yesek bir şey olmaz. Peki çoluk çocuk ne olacak?”

Bu sözler beni düşündürdü. Çünkü ekonomik sıkıntının en ağır tarafı belki de bugünkü yoksunluk değil, yarının daha iyi olacağına dair inancın giderek kaybolmasıydı.

Toplumda sıkça karşılaştığımız başka bir düşünce ise alışveriş merkezlerinin, restoranların ve marketlerin kalabalık olmasından hareketle insanların ekonomik durumunun iyi olduğu sonucuna varılmasıdır. “Herkes alışveriş yapıyor, demek ki millette para var” deniliyor. Oysa tüketimin devam etmesi, toplumun tamamının refah içinde olduğu anlamına gelmez.

Gelir dağılımındaki eşitsizlikler özellikle enflasyonist dönemlerde daha belirgin hale gelebilir. Yüksek gelirli bireyler birikimlerini farklı yatırım araçlarıyla koruma imkânına sahipken, dar gelirli kesimler kazançlarının büyük bölümünü temel ihtiyaçlarına ayırmak zorundadır. Bu nedenle aynı fiyat artışı herkesin yaşam standardını aynı ölçüde etkilemez. Halk arasında söylenen “Zengin daha zengin, fakir daha fakir oluyor” ifadesi de aslında enflasyonun derinleştirebildiği gelir ve servet eşitsizliğinin bir yansımasıdır.

Üstelik gördüğümüz her alışverişin arkasında gerçek bir satın alma gücü de bulunmayabilir. Bugün birçok insan kredi kartı borcunu başka bir kartla ya da yeni bir borçla kapatmaya çalışıyor. Faiz yükünün artmasına rağmen tüketim devam ediyor. Bunun bir nedeni, fiyatların gelecekte daha da yükseleceği beklentisiyle harcamaların öne çekilmesi.

Ben bu durumu “enflasyonun psikolojik aldatması” olarak değerlendiriyorum. Çünkü kredi kartının sağladığı geçici harcama imkânı, bireye alım gücünün devam ettiği hissini verebiliyor. Oysa gerçekte gelecekte kazanılacak gelir bugünden tüketiliyor. Borçlanarak sürdürülen tüketim, bir süreliğine ekonomik sıkıntıyı görünmez kılsa da zamanla faiz yükü ve ödeme güçlüğü olarak karşımıza çıkıyor.

Burada önemli bir ayrım daha var. Enflasyonun düşmesi, fiyatların düştüğü anlamına gelmiyor. Yalnızca fiyatların artış hızının yavaşladığını gösteriyor. Dolayısıyla açıklanan enflasyon oranları gerilese bile vatandaşın hissettiği hayat pahalılığı devam edebiliyor. Çünkü geçmiş yıllarda kaybedilen satın alma gücünün yeniden kazanılması, yalnızca enflasyonun düşmesine değil, gelirlerin ve ekonomik koşulların nasıl değiştiğine de bağlı.

Ekonomide kısa vadede kalıcı bir iyileşme sağlanmasının kolay olmadığını düşünüyorum. Özellikle finansal piyasalarda yaşanan fon krizleri, denetim eksiklikleri ve güven sorunları üzerinde durulması gerektiğine inanıyorum. Bana göre bu tür sorunların yalnızca ortaya çıktıkları dönemle sınırlı kalacağını düşünmek yanıltıcı olabilir. Finansal sistemde güven kaybı derinleştiğinde bunun etkileri kredi piyasalarına, yatırımlara ve üretime kadar uzanabilir.

Henüz bu risklerin olası sonuçlarının tamamıyla karşılaşmadığımızı düşünüyorum. Ekonomide biriken sorunların yeterince dikkate alınmaması halinde, geçmiş krizleri aratabilecek kadar zor bir süreç yaşanmasından endişe ediyorum. Elbette bu kesin bir öngörü değil; mevcut ekonomik kırılganlıklar üzerinden yaptığım kişisel bir değerlendirme. Ancak sorunların henüz bütün sonuçlarıyla hissedilmemesi, ortadan kalktıkları anlamına gelmez.

Dolmuş şoförüyle yaptığım o kısa sohbetin ardından aklımda kalan yalnızca kırışık bir banknot değildi. Asıl düşündüğüm, insanların ekonomik sıkıntıları nasıl normalleştirmeye başladığıydı. Bir zamanlar tepki gösterdiğimiz fiyatlara bugün alışıyor, eskiden vazgeçilmez gördüğümüz ihtiyaçlarımızdan sessizce vazgeçiyoruz. Belki de farkında olmadan yaşam standartlarımızı ekonomik koşullara göre sürekli aşağı çekiyoruz.

Bir esnafın sattığı malı aynı fiyata yerine koyamaması, bir emeklinin maaşını ay sonuna yetiştirememesi ya da bir babanın çocuklarının geleceğinden kaygı duyması yalnızca bireysel sorunlar değildir. Bunlar ekonomik gelişmelerin toplum üzerindeki etkileridir.

Ekonomik göstergeler bize fiyatların, gelirlerin ve üretimin nasıl değiştiğini anlatır. Ancak insanların geleceğe duyduğu güveni, yaşadıkları kaygıları ve giderek değişen beklentilerini anlamak için bazen bir dolmuş yolculuğu bile yeterlidir.

Belki de bugün kendimize sormamız gereken asıl soru şudur:

Biz gerçekten ekonomik sıkıntılarımızı aşmaya mı başladık, yoksa sıkıntılarla yaşamaya mı alıştık?

Sibel Şenocak