MİKRO TARİH VE GÜNDELİK SOSYOLOJİ
Mağrur Kumandan, Neredesin? II
- Tarihsel Söz, Bağlam ve Yöntem
Tarihsel kişiliklerin sözleri zamanla özlü sözlere dönüşür. Cümle söylendiği ortamdan koparılır; afişlerde, ders kitaplarında ve anma törenlerinde tekrarlanan değişmez bir ifadeye dönüşür. Oysa hiçbir söz boşlukta söylenmez. Her sözün bir zamanı, mekânı, görünür muhatabı, gerçek dinleyicileri, tonu ve amacı vardır.
Bir sözün anlamını kavrayabilmek için yalnızca “Ne söylendi?” diye sormak yetmez. Sözü kimin, nerede ve hangi şartlar altında söylediğini; gerçekten kimlerin işittiğini; konuşanın bedeninin nerede bulunduğunu; cümlenin emir, uyarı, meydan okuma, moral verme girişimi veya duygusal tepki niteliği taşıyıp taşımadığını da araştırmak gerekir. Sözün söylendiği anda ne yaptığı ve sonraki dönemlerde nasıl hatırlandığı da çözümlemenin parçasıdır.
Gündelik hayat sosyolojisi ve mikro-sosyoloji, küçük görünen bu ayrıntılarla ilgilenir. Ses tonu, hitap biçimi, bedenin konumu, bakış, suskunluk, mesafe, jest ve muhataplık ilişkisi, bireyin içinde bulunduğu toplumsal durumu nasıl anlamlandırdığını gösterir. W. I. Thomas'ın “durumun tanımlanması” yaklaşımı ile Erving Goffman'ın yüz, benlik sunumu ve etkileşim düzeni kavramları bu bakımdan yol göstericidir. Tarihî bir söz yalnızca düşüncenin ifadesi değil, belirli bir ortamda gerçekleştirilen toplumsal bir eylemdir.
Burada incelenen gündelik hayat, sıradan günlerin sakin rutinleri değildir. Savaş gibi olağanüstü bir anda bile insanlar birbirlerine seslenir, sorumluluk yükler, cesaret verir, hesap sorar, üstünlük gösterir, saygı duyar veya susarlar. Savaşın olağanüstü şartları gündelik etkileşimi ortadan kaldırmaz; onu daha yoğun, görünür ve belirleyici hâle getirir.
- Üç Söz, Üç Toplumsal Durum
Mustafa Kemal Paşa'nın Millî Mücadele'nin farklı aşamalarında söylediği üç söz, aynı liderliğin üç farklı toplumsal durum içindeki görünümünü verir.
Savunma sorumluluğunun bütün vatana yayılması
Sakarya Meydan Muharebesi sırasında 26 Ağustos 1921'de verilen genel direktif şöyledir:
“Hatt-ı müdafaa yoktur, sath-ı müdafaa vardır. O satıh bütün vatandır. Vatanın her karış toprağı vatandaşın kanıyla ıslanmadıkça terk olunamaz.”
Bu söz yalnızca yeni bir askerî savunma anlayışını ifade etmez; savunma sorumluluğunu belirli bir cephe hattından çıkarıp bütün vatana yayar. Askerî mekân ile toplumsal mekânı, ordu ile milleti ve cephe ile vatanı birbirine bağlar.
Zaferden takibe geçiş
Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Muharebesi'nin ardından 1 Eylül 1922 tarihli ordu emrinde yer alan ikinci söz şudur:
“Ordular! İlk hedefiniz Akdeniz'dir. İleri!”
Bu emir kazanılmış bir zaferin ardından durmayı değil, hareketi buyurur. Askerî başarıyı tamamlanmış bir sonuç saymaz; geri çekilen kuvvetlerin izlenmesi ve işgal altındaki toprakların bütünüyle kurtarılması sorumluluğuna dönüştürür.
Kurumsal emirden sembolik hitaba
Üçüncü söz ise ilk ikisinden farklı bir kaynak ve söyleyiş niteliğine sahiptir:
“Hacı Anesti! Mağrur kumandan! Neredesin? Gel, ordularını kurtar!”
Bu cümle yazılı bir askerî direktif değildir. Birliklere verilmiş kurumsal bir emirden çok, savaşın kritik anında söylendiği hatırada aktarılan, duygusal ve sembolik yönü güçlü bir hitaptır. Tam da bu nedenle mikro-sosyolojik inceleme için zengin bir alan açar.
- Kaynağın Niteliği ve Sahnenin Kuruluşu
Mustafa Kemal Paşa'nın yaverlerinden Muzaffer Kılıç'ın hatıra anlatısına göre Başkomutan, 30 Ağustos 1922'de Zafertepe civarında ateş hattına yaklaşmış, bulunduğu yeri Başkomutanlık Karargâhı olarak belirlemiş ve muharebeyi buradan izlemiştir. Güneş batmak üzereyken hücuma geçen askerlerin durumundan etkilenen Mustafa Kemal Paşa, siper içinde doğrulmuş, eliyle savaş alanını göstererek Hacıanesti'ye seslenmiştir.
Bu aktarım resmî bir ordu emrinden değil, sonradan yayımlanmış bir hatıradan geldiği için tarihsel çalışmada kaynak niteliği açıkça belirtilmelidir. Ayrıca Hacıanesti'nin Mustafa Kemal'i “tanımadığı” ve cephede ona rastlamadığı yönündeki beyanının kelimeleri de farklı hatıra ve araştırmalarda küçük değişikliklerle aktarılır. Bununla birlikte Muzaffer Kılıç'ın anlatısındaki mekân, beden, bakış, ses, yönelme ve muhataplık unsurları, olayın tarihsel gerçekliğini tartışmanın yanında, hatırlanma ve anlamlandırılma biçimini çözümlemek için de önemlidir.
Sözün görünür muhatabı Hacıanesti'dir; fakat Hacıanesti orada değildir. Gerçek dinleyiciler Mustafa Kemal Paşa'nın çevresindeki komutanlar, yaverler, karargâh görevlileri ve askerlerdir. Daha geniş sembolik dinleyici çevresi ise Yunan askerî yönetimi, Türk ordusunun başarısına inanmayan çevreler, savaşın sonucunu takip eden kamuoyu ve olayı daha sonra hatırlayacak kuşaklardır. Yüz yüze konuşma biçiminde kurulmuş bir cümle, böylece görünmeyen ve katmanlı bir toplumsal hitaba dönüşür.
