ENFLASYONA ALIŞMAK MI, ENFLASYONA MAHKÛM OLMAK MI?

 

 

Yüksek enflasyon yalnızca fiyatları artırmaz; zamanla insanların davranışlarını, beklentilerini ve hatta hayatı algılayış biçimlerini de değiştirir. Belki de en tehlikeli yanı budur. Çünkü bir süre sonra insanlar enflasyonu bir sorun olarak görmekten vazgeçer, onunla yaşamaya alışır. Alışılan her şey gibi enflasyon da normalleşir.

Türkiye uzun yıllardır yüksek enflasyon dönemlerini yaşayan bir ülke. Bu nedenle toplumun önemli bir kısmı düşük enflasyonun ne anlama geldiğini deneyimleyemedi. Oysa insan bilmediği bir konforu talep edemez. Yüzde 5 ya da yüzde 10 seviyelerinde seyreden bir enflasyon ortamında insanların nasıl plan yaptığını, geleceğe nasıl güvenle baktığını ve gelirlerinin birkaç ay içinde erimediğini yaşamadan bunu istemek de kolay değildir.

Bugün birçok kişi için fiyatların sürekli değişmesi, markete her gidişte farklı etiketlerle karşılaşmak olağan bir durum haline geldi. Maaşların kısa sürede değer kaybedeceği düşüncesi o kadar yerleşti ki insanlar ellerine geçen parayı korumak yerine hızla harcamayı tercih ediyor. Çünkü yarın aynı ürünü daha pahalıya alacağını düşünüyor. Bireysel açıdan bakıldığında mantıklı görünen bu davranış, toplumsal açıdan enflasyonu besleyen unsurlardan biri haline geliyor.

Son dönemde açıklanan veriler de tüketimin ekonomik büyümenin temel sürükleyicilerinden biri olduğunu gösteriyor. Ancak burada önemli bir yanılgı var. AVM'lerin dolu olması, restoranlarda yer bulunamaması ya da tatil bölgelerindeki yoğunluk her zaman ekonomik refahın göstergesi değildir. Pek çok kişi bu manzaraya bakarak ekonominin son derece canlı olduğunu, insanların gelirlerinin yüksek olduğunu düşünebilir. Oysa bu hareketlilik bazen tam tersini anlatır. İnsanlar tasarruflarının enflasyon karşısında eriyeceğini, yatırım araçlarının kendilerini koruyamayacağını düşündüklerinde birikim yapmak yerine harcamayı tercih ederler. Yani harcamaların artması her zaman zenginleşmenin değil, paranın değer kaybedeceği endişesinin de sonucu olabilir.

Enflasyonun yalnızca ekonomik değil, psikolojik bir tarafı da vardır. Eğer toplum gelecekte fiyatların yükseleceğine inanıyorsa bugünkü davranışlarını buna göre şekillendirir. Tüketici alışverişini öne çeker, üretici maliyet artışlarını şimdiden fiyatlarına yansıtır. Sonuçta herkes kendini korumaya çalışırken enflasyonun devam etmesine katkıda bulunur.

Belki de asıl mesele burada başlıyor. Eğer bir ülke uzun yıllar düşük ve istikrarlı enflasyon ortamını sağlayabilirse, insanlar da bu istikrarı hayatlarının doğal bir parçası olarak görmeye başlar. Tıpkı yüksek enflasyona alışıldığı gibi düşük enflasyona da alışılır. O zaman toplum fiyat istikrarını bir ayrıcalık değil, vazgeçilmez bir hak olarak görür. Geçici sıkıntılar yaşansa bile bu istikrarın korunmasını ister ve sonraki nesillere de bu beklentiyi aktarır.

Ekonomide bazı alışkanlıklar nesilden nesile geçer. Tasarruf kültürü gibi fiyat istikrarı beklentisi de toplumun ortak hafızasına yerleşebilir. Bugün yüksek enflasyonu normal gören bir nesil yetişiyorsa, yarın düşük enflasyonu talep eden bir nesil de yetiştirilebilir. Bunun yolu sadece rakamları düşürmekten değil, istikrarı kalıcı hale getirmekten geçer.

Çünkü enflasyonla mücadele yalnızca ekonomik bir program değil, aynı zamanda toplumsal bir dönüşüm meselesidir. İnsanlar yüksek enflasyona alışabilir; ancak bir ülkenin geleceği, enflasyona alışanların değil, fiyat istikrarını ve öngörülebilir bir yaşamı talep edenlerin omuzlarında yükselir. Asıl soru şudur: Enflasyona alışarak mı yaşayacağız, yoksa düşük enflasyonun konforunu öğrenip onu korumak için mi mücadele edeceğiz?