Eski Bir Siyasal İslamcının Atatürk’ü Anlama Serencamı
Atatürk hakkında yıllarca bana ait sandığım, hiç de olumlu olmayan bir hüküm taşıdım. Askerde gece mutfak çavuşuydum. İşim bittikten sonra Şerif Mardin’in eserlerini okumaya başladım. Okudukça o hükme nasıl vardığımı sorguladım. İçinde yetiştiğim çevrede Atatürk hakkında ne düşündüğünüz, kimin yanında durduğunuzu göstermeye yeterdi.
İmam hatip ve ilahiyat yıllarımda içinde bulunduğum İslamcı çevrelerde İslam’ın siyasetten iktisada, ahlaktan toplum düzenine kadar hayatın her alanına eksiksiz bir cevap verdiği fikri hâkimdi. Müslümanların niçin gerilediği sorusunun cevabı da hazırdı. Bu anlatıya göre Müslümanlar dinlerinden uzaklaşmıştı. Dış güçlerin sömürüsü, içerideki ihanet ve Müslümanların gafleti birleşince İslam’ın inkılapçı özü bidatlerle örtülmüştü. Ben de yaşananları böyle okuyordum.
Jön Türkler, İttihatçılar, Osmanlı’nın yenilikçi asker ve sivil kadroları, nihayet Atatürk ve arkadaşları, bütün kendi aralarındaki farklara rağmen bu anlatıda aynı iddianamenin sanıklarıydı. Saltanatın ve hilafetin kaldırılması, Medeni Kanun’un kabulü, Harf Devrimi ve laiklik, Müslümanları geri bırakma niyetinin ameliyeleri olarak gösteriliyordu. Bazı “dinî” cemaatlerde Atatürk’ü “Deccal” diye anmaya varan sözler de o iklimde karşılık buluyordu. Böyle bir sıfat tek başına bütün bir dönemin izahı yerine geçebiliyordu.
Kadir Mısıroğlu’nun “alternatif tarih” iddiasıyla yazdığı eserler ve Mustafa Müftüoğlu’nun Yalan Söyleyen Tarih Utansın dizisi o yıllarda çevremizde çok okunurdu. Necip Fazıl gibi yazarlar da o fikrî iklimin parçasıydı. Bu anlatıların cazibesini biliyorum. Bizden saklandığı söylenen tarihî hakikatleri öğrendiğimizi sanıyorduk. Bugün o yıllarda bize okutulan tarih metinlerinde vakaları baştan verilmiş bir hükme göre seçip sıralayan bir tarihçilik görüyorum. Dünya görüşüme uyan iddiaları kaynaklarını sorgulamadan benimsemeye hazırdım. Bir süre diğer bütün imam hatip ve ilahiyat öğrencileri gibi ben de bu iddialara inandım.
Askerde başladığım Şerif Mardin okumalarıyla ilk kez farklı bir dil ve farklı bir dünya keşfettim.
Okumalarım askerlikten sonra da sürdü. Mardin’in Jön Türklerin Siyasi Fikirleri 1895–1908 ve Türk Modernleşmesi adlı eserleri, Osmanlı’nın yenileşme arayışlarını kendi tartışmaları içinde görmemi sağladı. Ahmet Rıza ile Prens Sabahattin’in aynı muhalefet hareketi içinde ne kadar farklı fikirler savunduğunu görünce tek bir iradeye bağladığım o dönemi yeniden düşünmeye başladım. Cumhuriyet’in Osmanlı’dan hangi kurumları ve fikirleri devraldığı, hangi alanlarda köklü bir kopuşa gittiği de böylece benim için sahici bir soru hâline geldi.
Türkiye’de Toplum ve Siyaset’teki merkez-çevre yaklaşımı, dikkatimi devletin kararlarıyla bu kararların taşradaki karşılığı arasındaki mesafeye çekti. Din ve İdeoloji ile Türkiye’de Din ve Siyaset, dinin gündelik hayattaki yerini ve siyasetle kurduğu ilişkileri anlamama yardım etti. Bediüzzaman Said Nursi Olayı’nda ise reformların yaşandığı yıllarda insanların dinî bağlarını nasıl yeniden kurabildiklerine ilişkin somut bir örnek buldum. Artık bir reformun gerekçesi kadar o reformla hayatı değişen insanların tecrübesini de merak ediyordum.
Sonraki yıllarda sosyoloji, felsefe ve dünya tarihi okumalarım Osmanlı’yı, İslam dünyasını ve Türk tarihini daha geniş bir çerçevede düşünmeme imkân verdi. İmparatorluğun niçin çöktüğünü sorarken savaşlara, borçlanmaya, değişen güç dengelerine ve devletin elindeki imkânlara bakmaya başladım. Cumhuriyet’in kararlarını değerlendirirken de o gün hangi seçeneklerin gerçekten masada olduğunu sormayı öğrendim. Bir dönem kimilerini hain, kimilerini kahraman saymamın ardında gerçeklerden çok bana benimsetilen siyasi kanaatlerin yattığını fark ettim.
Karizma ve kurucu akıl
Atatürk’ün karizması işgal yıllarında farklı kesimleri ortak bir amaç etrafında toplamasına yardım etti. Onun rasyonel liderliğini, karizmasının sağladığı güveni nasıl kullandığına bakarak anlıyorum. Millî Mücadele sürerken 23 Nisan 1920’de Ankara’da Büyük Millet Meclisinin açılmasına öncülük etti. Ardından Meclis, 1921 Anayasası’yla egemenliğin millete ait olduğunu ilan etti. Memleketin nasıl kurtulacağı sorusuyla egemenliğin kime ait olacağı sorusu aynı gündemdeydi.
Müritlik ve yurttaşlık
Bir süre arada kaldım. Gençliğimde öğrendiğim hükümleri sorgularken bu kez Atatürk’ün insanüstü bir varlık görüp her kararını kayıtsız şartsız savunmayı Atatürkçülük sayan bir tutumla karşılaştım. Geleneksel müritlikte (Siyasal İslamcı çevrede) Atatürk’ün hangi şartlarda karar verdiğini tarafsız bir gözle anlamaya çalışmak davaya ihanet sayılıyordu. Modern müritlikte ise (cemaat ve tarikatları andıran seküler ve çağdaş Kemalist çevrelerde) o kararların sonuçlarını tartışmak kurucuya saygısızlık sayılıyordu. Her iki çevre de karşısındakinin en sert sözlerini örnek göstererek kendi saflarını sıklaştırıyordu.
Benim için gerçek Atatürkçülük, kendi aklını kullanma ve gerektiğinde kendi kanaatini değiştirme cesaretiyle başlar. Millî egemenliğe bağlılığın bugünkü karşılığı, halkın seçtiği Meclisi ve hukukun üstünlüğünü ciddiye almaktır. Laikliğin değeri, inananın da inanmayanın da eşit haklarla yaşayabilmesinde görülür. Demokrat ve laik bir yurttaş olarak Osmanlı’yı da Cumhuriyet’i de günahıyla sevabıyla kendi tarihimiz sayıyorum. Demokratik, hukuka saygılı, laik ve çağdaş cumhuriyetimize güveniyorum. Bugünü anlamak ve geleceği kurmak için hem milletimin tarihine hem de dünyanın tecrübesine ihtiyacım var.
Vefatının 88. yılında Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ü rahmet ve minnetle anıyorum. Bağımsızlığımız ve Cumhuriyet’in kuruluşu için verdiği emek dolayısıyla ona yürekten teşekkür ediyorum.
Yazıda bir cümlede geçen "bütün" kelimesi mantıktaki önermelerde kullanılan efradını cami ağyarını mani bir bütünden daha ziyade içinde istisnalarını da barındıran "genel" anlamındadır.